ziemianin, generał, działacz polityczny
Zapisał się w dziejach jako gorący orędownik republikanizmu i niezależności Rzeczypospolitej od wpływów obcych mocarstw. Jego życie, rozpięte między działalnością wojskową, parlamentarną i mecenatem, odzwierciedlało niepokoje i aspiracje epoki przedrozbiorowej.
Eustachy Potocki urodził się około 1720 r. w rodzinie szlacheckiej herbu Pilawa. W młodości otrzymał starostwo dubieńskie. Kształcił się w Kolegium Jezuickim w Lublinie, będąc wychowankiem jednej z najważniejszych instytucji edukacyjnych ówczesnej Polski. Edukacja jezuicka kładła nacisk na klasyczne wykształcenie, dyscyplinę intelektualną i kształtowanie obywatelskiej postawy – wartości, które wyraźnie przejawiały się w późniejszej aktywności Potockiego. Jako młody człowiek odbył edukacyjną podróż po Niemczech i Francji.
Karierę polityczną rozpoczął wcześnie: w 1740 r. był posłem na sejm z województwa podolskiego, a cztery lata później – z województwa lubelskiego. Równolegle rozwijał się jego awans wojskowy – w 1744 r. został pułkownikiem dragonów, a w 1752 r. generałem majorem i później generałem lejtnantem kawalerii koronnej. W 1754 r. wybrano go marszałkiem Trybunału Koronnego; w uznaniu zasług odznaczony został Orderem Orła Białego.
W okresie narastającego napięcia politycznego Eustachy Potocki był przeciwnikiem obozu Czartoryskich i ich prorosyjskiej orientacji. Popierany przez Francję, planował konfederację przeciw wkroczeniu wojsk rosyjskich do Polski. W 1759 r. mianowany został generałem artylerii litewskiej, a za zasługi dla dynastii Wettinów w 1761 r. otrzymał buławę polną litewską. W 1764 r. jako marszałek województwa lubelskiego sprzeciwił się elekcji Stanisława Augusta Poniatowskiego i rosyjskiej ingerencji w sprawy wewnętrzne Rzeczypospolitej. Po tych wydarzeniach wycofał się z życia publicznego.
W ostatnich latach życia osiadł w Radzyniu Podlaskim, gdzie w latach 1749–1750 wzniósł pałac z ogrodem według projektu Jakuba Fontany – do dziś uznawany za perłę architektury rokokowej. W dobrach w Sernikach ufundował kościół parafialny. W 1762 r. założył w Warszawie jurydykę Mariensztat, stanowiącą ważny ośrodek rozwoju miejskiego.
Eustachy Potocki zmarł 23 lutego 1768 r. w Warszawie.
Bibliografia
- Grzebień, Ludwik, red. Encyklopedia wiedzy o jezuitach w Polsce 1564–1995. Kraków: Wydawnictwo WAM, 1996.
- Rostworowski, Emanuel. Historia dyplomacji polskiej, t. 2: 1572–1795. Warszawa: PWN, 1982.
- Zielińska, Zofia. „Potocki Eustachy.” Polski Słownik Biograficzny, t. XXVIII. Warszawa–Kraków: PAN, 1985.